19 yaşındaki oğlunu kaybeden yazar Cem Akaş, elektronik sigarayı suçladı: ‘Zehirli gaz’ 12 yaşa indi

İstanbul’da ortaokul ve lise eğitimini tamamlayan, birkaç gün içinde de eğitim için Milano’ya gitmeye hazırlandığı öğrenilen Can Akaş’ın ölümü sonrası kullanımı 12 yaşa kadar düştüğü belirtilen puff’ları yeniden gündeme getirdi.

Yasak ama bir ‘tık’ ötede

Türkiye’de elektronik sigara ve puff ürünlerinin satışının yasak olmasına rağmen, bu ürünlerin kaçak yollarla piyasaya sürülmesi çocukların ve yetişkinlerin erişimini kolaylaştırıyor. İnternet sitelerinden sipariş edilebilen ürünler, renkli tasarımları, meyve ve şeker aromaları, kolay taşınabilmeleri ve klasik sigara gibi ağır bir koku bırakmamaları nedeniyle özellikle gençlere cazip gelebiliyor. Koku ve tasarım özellikleri, ürünlerin ailelerden ve okul çevresinden gizlenmesini de kolaylaştırıyor.

Renkli, aromalı ‘cazibe’

Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Çocuk ve Ergen Psikoloğu Buse Başakgil, ergenler arasında elektronik sigara olarak bilinen puff kullanımının yaygınlaştığını belirtti. Genç danışanlarının önemli bir bölümünün bu ürünleri kullandığını söyleyen Başakgil, “Bize gelen 10 danışandan 7-8’inin puff kullandığını söyleyebilirim. Kullanım yaşının da 12-13’lere kadar düştüğünü görüyoruz” dedi. Puff ürünlerinin dikkat çekici tasarımları, farklı renkleri ve aromalarıyla gençlerin ilgisini çekebildiğini belirten Başakgil, kullanımın ailelerden gizlenmesinin de kolaylaştığını söyledi.

‘Puff odaları var’

Bazı danışanlarının puff’ı odalarında kullandıklarını anlattığını aktaran Başakgil, ürünlerin klasik sigara kokusu bırakmadığını, meyveli ve aromalı çeşitlerinin ortamda hoş bir koku oluşturabildiğini ifade etti. Başakgil, ebeveynleri kokunun kaynağını sorduğunda gençlerin “Deodorant sıktım” ya da “Parfüm kullandım” diyerek kullanımı gizleyebildiğini belirtti. Puff ürünlerinin bir kısmının nikotin içerdiğini hatırlatan Başakgil, nikotinin beynin ödül ve pekiştirme mekanizmalarını etkileyerek yeniden kullanma isteğini artırabildiğini söyledi. Gençlerin ürünü denemeye “Bir kere deneyeceğim”, “Arkadaşlarım kullanıyor, ben de merak ettim” ya da “İstediğim zaman bırakabilirim” düşüncesiyle başlayabildiğini belirten Başakgil, nikotin içeren bir ürünü denemenin tekrar kullanma isteğine zemin hazırlayabileceğine dikkat çekti.

Sinsice akciğere ulaşıyor

Kimyager Fatih Küçükuysal, elektronik sigara sıvılarının temel olarak gliserin, propilen glikol (PG), sentetik aromalar, nikotin tuzları ve düzenleyicilerden oluştuğunu belirtti. Cihazın içindeki metal telin 200 derecenin üzerine çıkmasıyla sıvının kimyasal dönüşüme uğradığını anlatan Küçükuysal, gliserin ve propilen glikolün yüksek sıcaklıkta parçalanarak formaldehit ve akrolein gibi toksik ve kanserojen maddelere dönüşebileceğini söyledi. Çilek ve nane gibi tat ve kokuları veren aromaların gıdalarda belirli koşullarda güvenli kabul edilmesinin, solunmaları halinde de zararsız oldukları anlamına gelmediğini belirten Küçükuysal, yüksek sıcaklıkta bozunan bu maddelerin akciğerleri tahriş etme riski taşıdığını ifade etti. Sıvıya eklenebilen benzoik asit gibi pH düzenleyiciler ve özel soğutucu maddelerin nikotinin boğazda yanma ve öksürük oluşturma etkisini bastırabildiğini anlatan Küçükuysal, bunun yüksek miktarda nikotinin boğazda belirgin rahatsızlık oluşturmadan akciğerlere ulaşmasını kolaylaştırabileceğini söyledi. Ayrıca sıvıyla temas eden sıcak metal telden buhara nikel ve kurşun gibi ağır metal parçacıklarının sızma olasılığı bulunduğunu belirtti.

Ergenlerde kullanım yetişkinlerin 4 katı

■ Dünya Sağlık Örgütü 2025 verilerine göre, 15 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yüzde 1.9’u (86.1 milyon kişi) elektronik sigara kullanıyor.

■ Kullanım oranı erkeklerde yüzde 2.3, kadınlarda yüzde 1.5.

■ Elektronik sigara kullanımının en yaygın olduğu bölgeler Amerika (yüzde 4.8) ve Avrupa (yüzde 4.6).

■ Dünya genelinde 13-15 yaş grubundaki ergenlerin yüzde 7.2’si, yaklaşık 14.7 milyon çocuk, elektronik sigara kullanıyor.

■ Ergenlerde kullanım oranı erkeklerde yüzde 8.6, kızlarda yüzde 5.7.

■ Küresel kullanım oranı ergenlerde yetişkinlerin yaklaşık 4 katına ulaşıyor.

■ 14 ülkeyi kapsayan, 15 yaş ve üzerindeki bireyleri inceleyen araştırmada 18.3 milyon yetişkinin elektronik sigara kullandığı belirlendi.

■ Küresel Gençlik Tütün Anketi’nin 75 ülkedeki verilerine göre ise 54 ülkedeki gençlerin yüzde 20.2’sinin elektronik sigarayı en az bir kez denediği, yüzde 10.9’unun ise halen kullandığı bildirildi.

Kapalı alanda içmek de yasak

Elektronik sigara ve puff ürünlerinin kapalı alanlarda kullanımı kesinlikle yasaktır. 4207 sayılı Kanun gereği, tütün içermeyen ancak tütün mamulünü taklit eden bu cihazlar da normal sigara ile aynı hukuki kısıtlamalara tabidir. Kafeler, restoranlar, AVM’ler ve toplu taşıma gibi tüm kapalı mekânlarda kullanımı suç ve ihlali halinde hem içen kişilere hem de buna göz yuman işletmelere idari para cezası kesiliyor.

Ağır metal, kimyasallar akciğeri hedef alıyor

Renkli tasarımları, meyve aromaları ve zararsızmış izlenimi veren görüntüsüyle özellikle gençlerin ilgisini çeken elektronik sigaralar, kalpten akciğerlere, beyinden damar sistemine kadar pek çok alanda sağlık riski oluşturuyor. Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Fatih Güngören, elektronik sigaralardaki nikotin ve diğer zararlı kimyasalların kalp ve damar sağlığını olumsuz etkileyebileceğini belirtiyor. Nikotinin kalp hızını ve tansiyonu artırarak kalbin iş yükünü yükselttiğini, damarların işlevini bozabildiğini ve kalp-damar hastalıkları riskini artırabildiğini kaydeden Güngören, elektronik sigaranın tek başına doğrudan kalp yetmezliğine neden olduğunun kesin olarak ortaya konmadığını vurguluyor. Güngören, bu ürünlerin mevcut kalp hastalıklarını kötüleştirebileceğini ve kalp yetmezliğine katkıda bulunabilecek riskleri artırabileceğini ifade ediyor. Elektronik sigara aerosolündeki ince parçacıklar, ağır metaller ve çeşitli kimyasalların akciğerlerde hasara ve iltihaplanmaya yol açabileceğini belirten Güngören, bazı durumlarda kalp ve akciğer fonksiyonlarının birlikte etkilenebileceğine dikkat çekiyor.

Buharı da masum değil

Göğüs Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Servet Kayhan, elektronik sigaraların yalnızca su buharı üretmediğini belirterek, “Akciğerlerin en küçük hava yollarına kadar ulaşabilen bu aerosol; nikotin, ince parçacıklar, bazı ağır metaller ve solunum yollarını tahriş edebilen kimyasal maddeler içerebiliyor. Formaldehit ve asetaldehit gibi zararlı bileşiklerin yanı sıra nikel ve kurşun gibi ağır metallere ve bazı aroma vericilere de rastlanabiliyor. Bazı elektronik sigaralar tütünü yakmak yerine ısıtsa da nikotin ve toksik maddelere maruziyet ortadan kalkmıyor” diyor. Nikotin tuzlarının, yüksek miktarda nikotinin boğazda daha az tahriş hissiyle alınmasını kolaylaştırarak bağımlılık riskini artırabileceğini belirten Kayhan, gıda olarak tüketildiğinde sakıncası bulunmayan bir aroma maddesinin solunmasının da güvenli olduğu anlamına gelmediğini vurguluyor. Akciğer dokusunun bu maddeleri sindirim sistemi gibi işlemediğini belirten Kayhan, solunan kimyasalların hava yollarında tahrişe, hücresel hasara ve akciğer fonksiyonlarında bozulmaya yol açabileceğini ifade ediyor. Bu maddeler öksürük, hırıltı ve nefes darlığına neden olabilirken bazı durumlarda ciddi akciğer hasarı da gelişebiliyor. Didem Seymen

Beyni, hafızayı, konsantrasyonu etkiliyor

Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Ebru Kolsal, elektronik sigaranın özellikle gençlerin gelişmekte olan beynini, kalbini ve damar sistemini olumsuz etkileyebileceğini belirtiyor. Ergenlik döneminde nikotin kullanımının beynin dikkat, öğrenme, hafıza, duygu düzenleme ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerini etkileyebileceğini kaydeden Kolsal, elektronik sigara kullanan gençlerde sinirlilik, tahammülsüzlük, huzursuzluk, ani duygu durum değişiklikleri ve konsantrasyon güçlükleri görülebileceğini ifade ediyor. Kolsal, nikotinin başlangıçta kısa süreli rahatlama ve keyif hissi oluşturabilse de bağımlılık geliştikçe yoksunluk belirtileri öfke, kaygı ve gerginliği artırabildiğini, gençlerin kendilerini sakinleştirdiğini düşündükleri bir madde nedeniyle zamanla daha huzursuz ve tahammülsüz hale gelebileceklerine dikkat çekiyor. Beynin yaklaşık 25 yaşına kadar gelişimini sürdürdüğünü hatırlatan Kolsal, bu dönemde nikotine maruz kalmanın karar verme mekanizmalarını ve davranış kontrolünü de etkileyebileceğini vurguluyor.

Entübe edilen hastalar gördü

Elektronik sigara kullanımıyla ilişkili ağır sağlık tablolarına ilişkin klinik deneyimlerini paylaşan Prof. Dr. Servet Kayhan, kimyasal pnömoni olarak bilinen kimyasal zatürre ve buna bağlı solunum yetmezliği gelişen hastalarla karşılaştığını belirtiyor. Bu hastaların bazılarında ARDS (akut respiratuar distres sendromu) geliştiğini, yoğun bakımda entübe edilerek solunum cihazıyla takip edilmeleri gerektiğini aktarıyor. Kayhan, yoğun akciğer kanaması olarak bilinen masif hemoptizi nedeniyle başvuran hastalar da gördüğünü belirterek, bazı vakalarda yoğun bakım takibi ve bronkoskopiyle kanamanın durdurulabildiğini ifade ediyor. Elektronik sigaranın solunum sistemi üzerindeki etkilerinin ağır akciğer hasarıyla sınırlı olmadığını vurgulayan Kayhan, astım, KOAH, kronik bronşit ve bronşektazi gibi hastalıkları bulunan kişilerde akut solunum sıkıntısı, acil servis başvurusu ve hastaneye yatış risklerinin de söz konusu olduğuna dikkat çekiyor.

‘THC içermese de ciddi sağlık riski taşıyor’

İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Burak Uzel: “ABD’de 2019’da görülen ağır elektronik sigara ilişkili akciğer hasarı salgınında, özellikle yasa dışı THC içeren kartuşlarda kullanılan E vitamini asetat önemli bir etken olarak belirlenmiştir. Türkiye’de THC içeren keyif verici ürünler yasaktır. Ancak kaynağı ve içeriği bilinmeyen elektronik sigara likitleri, THC içermeseler bile ciddi sağlık riskleri taşıyabilir.”

İçinde 100’den fazla kimyasal madde var

Türk Toraks Derneği Başkanı Prof. Dr. Çağlar Çuhadaroğlu, nikotin içeren ve bağımlılığa yol açan elektronik sigaraların, nikotinin bilinen yan etkilerinin yanı sıra 100’den fazla kimyasal madde içerdiğine dikkat çekiyor. Bu sigaraları “zehirli gaz” olarak nitelendiren Çuhadaroğlu, elektronik sigara ürünlerinin hem Türkiye’de hem de dünyada daha sıkı biçimde kısıtlanması, mümkünse satışlarının yasaklanması gerektiğini söylüyor. Türk Toraks Derneği başta olmak üzere sağlık örgütleri ve bilimsel dernek-lerin tütün ürünleri ve bunlara bağlı sağlık sorunlarını gündeme taşımak için çalıştığını belirten Çuhadaroğlu, elektronik sigaraların kısıtlanması için koruyucu hekimlik ve toplumsal sorumluluk anlayışıyla mücadele edilmesi gerektiğini vurguluyor.